Virânî

Virânî'nin doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemektedir. Abdülbaki Gölpınarlı'nın Alevî-Bektaşî Nefesleri adlı eserinde yer alan ve şairin Şah Abbas ile görüştüğüne dair kayıtlar, onun XVI. yüzyılın ikinci yarısı ile XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış olabileceğine işaret etmektedir. Doğum yeri Eğriboz Adası olarak belirtilen Virânî'nin hayatının çeşitli dönemlerinde Necef'te kaldığı, Hz. Ali Türbesi'nde türbedarlık yaptığı, Anadolu ve Balkanlar'a seyahat ettiği rivayet edilmektedir.

Aslen Nusayrî olan Virânî'nin daha sonra Bektaşîliğe, Alîilâhîliğe ve Hurûfîliğe yöneldiği söylenmektedir. Balım Sultan'ın halifelerinden birine methiye yazması, onun Balım Sultan'a intisap ettiğini doğrulamaktadır. Alevî-Bektaşî geleneğinde önemli bir yere sahip olan ve Yedi Ulu Ozan arasında sayılan Virânî, yaklaşık 300 şiirini aruz vezniyle kaleme almıştır; bu durum onun belli bir eğitim aldığını göstermektedir.

Dinî-tasavvufî bilgiye sahip olduğu anlaşılan Virânî'nin şiirleri genellikle Hz. Ali, on iki imam ve Alevî-Bektaşî uluları hakkındadır. Şiirlerinin çoğu kaside biçiminde olup inancını yaymak amacıyla yazılmıştır. Divanının dışında, Fâtiha sûresinin tefsiri, Ehl-i beyt, tasavvufî kavramlar ve Bektaşîliğin âdâb ve erkânı gibi konuları işlediği İlm-i Câvidân adlı bir eseri daha bulunmaktadır. Eserlerinde dinî tahsilde yalnızca bilgi vermenin değil, aynı zamanda ikna edici ve dini sevdirici olmanın da önemini vurgulamıştır. Gölpınarlı, Virânî'nin ölmediğine dair bir inancın bulunduğunu ve Necef Bektaşî Dergâhı'nda onun için özel bir mekân ayrıldığını belirtmektedir.