“14. ve 15. yüzyıllarda yaşamış Hurufi şair ve mutasavvıf olan Nesimî, Azerbaycan Türkçesi, Farsça ve Arapça şiirler yazmıştır. Hurufilik inancını yaymak için Anadolu ve Halep'e giden şair, şiirlerinde Hallâc-ı Mansûr'u andıran ifadeler kullanmış ve bu nedenle idam edilmiştir. Azerbaycan klasik aruz şiirinin ve gazel türünün kurucusu, Oğuz Türk klasik edebiyatının ilk lirik şairi kabul edilir. Alevilik ve Bektaşilikte Yedi Ulu Ozan'dan biri olarak anılır.”
Seyyid İmadeddin Nesimî Kimdir?
Şiirleri, edebî duruşu, fikirleri ve hayatından kesitler
Seyyid İmadeddin Nesimî, 1369 yılında doğdu. Babası iyi eğitimli bir âlim olup Şirvan'da önemli bir şahsiyetti; soyu Muhammed'e dayandığı için kendisi ve babası "Seyyid" unvanıyla anılırdı. Doğduğu dönemde Şamahı, Şirvan'ın kültür merkeziydi ve burada tanınmış mektep ve medreseler bulunuyordu. Nesimî, bu kültür çevresinde tıp, astronomi, matematik ve mantık bilimlerini içeren derin bir İslam eğitimi aldı.
Eğitiminin ardından önce Sibli'nin müridi oldu. Daha sonra Hurufilik kurucusu Fazlullah Esterabadî Naimi'nin hizmetine girdi ve ondan yakın eğitim ve terbiye aldı. Onun taraftar toplama seferlerine katıldı, yoldaşı ve kısa sürede halifesi oldu; ayrıca kızıyla evlendi. Böylece Hurufilik abdallar zümresinin başı ve yol göstericisi hâline geldi.
Fazlullah'ın öldürülmesi üzerine Azerbaycan'dan ayrılarak Anadolu'ya gitti. I. Murad döneminde Bursa'ya ulaştı ancak burada iyi karşılanmadı. Hacı Bayram-ı Veli ile görüşmek için Ankara'ya gittiyse de Hurufilikle ilgili fikirleri sebebiyle huzura kabul edilmedi. Anadolu'da fikirlerini yayacak ortam bulamayınca, Hurufiler'in Suriye'deki en önemli merkezi olan Halep'e gitti. Burada halkın yanı sıra Dulkadiroğlu Ali Bey, kardeşi Nâsırüddin, Karayülük Osman ve Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah gibi devlet adamlarını da etkiledi.
Nesimî, şiirlerini Hurufilik inançlarını yaymak için yazdı ve bu inancı yaymak amacıyla Azerbaycan, İran ve Arap ülkelerine gitti. Azerbaycan Türkçesi ve Farsça iki divanının yanı sıra Arapça şiirler de kaleme aldı. Şiirlerinde Hallâc-ı Mansûr'u andıran ifadeler kullanmasıyla idarecilerin tepkisini çekti. "Tanrı'nın insan yüzünde tecelli etmesi" ve "vücudun bütün organlarını harflerle izah" gibi fikirleri dönemin dinî yetkililerince tepkiyle karşılandı. Halep uleması, görüşlerinin İslam'a aykırı olduğunu ileri sürerek ölümü için fetva verdi. Mısır Çerkes kölemen hükümdarı Muavyed Şeyh'in onayını alan saltanat naibi Emir Yeşbek tarafından 1417 yılında boynu vurulup derisi yüzülmek suretiyle öldürüldü. Cesedi Halep'te yedi gün teşhir edildi, ardından vücudu parçalanarak birer parçası inançlarını bozduğu düşünülen Şehsüvaroğlu Ali Bey, kardeşi Nâsırüddin ve Kara Yülük Osman Bey'e gönderildi.
Nesimî, Türk edebiyatı üzerinde büyük bir etki bıraktı; Habibi, Hakiki (Cahan Şah'ın takma adı) ve Hatai (I. İsmail'in takma adı) gibi geleceğin önemli şairlerini etkiledi. Azerbaycan klasik aruz şiirinin ve gazel şiirinin kurucusu, Oğuz Türk klasik edebiyatının ilk lirik şairi olarak kabul edildi. Alevilik ve Bektaşilikte Yedi Ulu Ozan'dan biri sayıldı. Şiirleri Anadolu, Azerbaycan ve İran'da yayıldı; çeşitli nazireler yazıldı. Hatırasına Azerbaycan'da dil ve edebiyat alanında araştırmalar yapan en yüksek akademik kurum olan Dilcilik Enstitüsü onun ismini taşır; Bakü'de bir meydanda heykeli ve metro istasyonu bulunur. 2019'da Uluslararası Astronomi Birliği'nin kararıyla asteroit kuşağındaki 1995 UN2 asteroitine Nasimi ismi verildi.
Öne Çıkan Şiirleri
İnsan en çok, anlatamadığı yerde derinleşir.