Şah İsmail

Şah İsmail, 17 Temmuz 1487 tarihinde Erdebil şehrinde Safevî Tarikatı'na mensup bir şeyh ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Şeyh Haydar, Safevî Tarikatı'nın Sufî şeyhiydi ve tarikatın kurucusu Safiyüddin Erdebilî'nin doğrudan soyundandı. Annesi Alemşah Halime Begüm ise Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın kızıydı. Babası Şeyh Haydar, 1488 yılında Şirvanşahlar Devleti'ne karşı düzenlediği sefer sırasında öldürüldü. Babasının ölümünden sonra İsmail, dayısı Sultan Yakub tarafından annesi ve kardeşleriyle birlikte Şiraz valisinin yanına gönderildi ve yaklaşık dört buçuk yıl İstahr kalesinde hapsedildi.

Akkoyunlu tahtına geçen Rüstem Bey, saltanat mücadelesinde yararlanmak amacıyla İsmail ve kardeşlerini hapisten çıkarıp serbest bıraktı. Ancak kardeşlerin güçlenmesinden endişelenen Rüstem Bey, onları ortadan kaldırmaya karar verdi. Büyük kardeşi Sultan Ali, Erdebil yakınlarında çıkan çatışmada öldürülmeden önce İsmail'i vârisi ilan etti. Kızılbaşların yardımıyla bir süre Erdebil'de ve Reşt'te gizlenen İsmail, daha sonra Lahican Valisi Karkiya Mirza Ali'nin davetini kabul ederek Lahican'a gitti. Burada Şii alimlerinden Mevlâna Şemseddin Lahicî'den Arapça, Farsça, Kur'an, tefsir ve Şiî mezhebinin prensiplerini öğrendi; ayrıca Kızılbaş reislerden harp teknikleri konusunda eğitim aldı.

Harekete geçmeye karar veren İsmail, 1499 yılının Ağustos ayında yalnızca yedi sufi ile Lahican'ı terk etti. Erdebil'e vararak annesiyle görüştü ve ecdatlarının mezarlarını ziyaret etti. 1500 yazında Erzincan'da Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Zülkadir, Avşar, Kaçar ve Varsak Türkmen aşiretlerinden oluşan yedi bin Kızılbaş, İsmail'in davetine icabet etti. Kızılbaş ordusu Kasım 1500'de Kura Nehri'ni geçerek Şirvanşahlar Devleti üzerine yürüdü ve Çabani Meydan Muharebesi'nde Şirvanşah Ferruh Yesar'ın ordusunu yenerek Bakü'yü ele geçirdi. Ardından Şerur Savaşı'nda Akkoyunlu Elvend Mirza'nın ordusunu yendi. 1501 yılının yazında Tebriz'e girerek taç giydi ve resmen kendini Şah ilan ederek Safevî Devleti'ni kurdu.

Şah olduktan sonra ilk işi Şii mezhebini resmî mezhep ilan etmek oldu. Akkoyunlu hanedanından kalan Murat Bey'e karşı 21 Haziran 1503'te Elmakulak Savaşı'nda galip geldi ve aynı yılın sonlarına kadar Azerbaycan, Fars ve Irak-ı Acem'in çoğu üzerinde hakimiyet kurdu. 1508'de Bağdat'a girdi, 1510'da Merv yakınında Şeybânî Hanlığı'nı yendi. 1514'te Çaldıran Muharebesi'nde Osmanlı padişahı I. Selim'e yenildi ve savaş sırasında kurşunla kolundan yaralanarak atından düştü. Bu yenilgiden sonra ruhsal bir çöküntü yaşayan Şah, savaştan uzak durmaya çalıştı ve devlet işlerini daha çok emirlerine havale etti. 1514'ten vefat edene kadar şahsen hiçbir savaşa girmedi.

Şah İsmail, Hatayî mahlasıyla şiirler yazdı. Sanatçı kişiliği çok zor koşullar altında geçen çocukluğu sırasında oluştu. Aruz ve heceyle yazdığı şiirler, Azerbaycan edebiyatının Nesimi ve Fuzuli arasındaki döneminin bir temsilcisi olduğunu gösterir. Özellikle heceyle yazdığı şiirler Anadolu'da gelişen tekke edebiyatını etkiledi ve Alevi-Bektaşi edebiyatının örneklerini sundu. Dehname adında mesnevi türünde yazdığı eser, Azerbaycan edebiyatında mesnevi türünde yazılmış ilk şiirlerden biridir. Şiirlerinde dini ve siyasi motifler de bulunur. Alevilik ve Bektaşilikte Yedi Ulu Ozan'dan birisi olarak kabul edildi.

Şah İsmail, 23 Mayıs 1524'te Tebriz'de 36 yaşındayken iç kanamadan öldü ve Erdebil'deki Safevi Türbesi'ne defnedildi. On bir çocuğu vardı; bunların altısı erkek ve beşi kız idi.