“Ömer Hayyam, 11. ve 12. yüzyıllarda yaşamış Fars polimatı, matematikçi, astronom ve şairdir. Rubaileriyle tanınan Hayyam'ın şiirleri, carpe diem teması ve derin felsefi sorgulamalarıyla öne çıkmıştır. Matematikte kübik denklemler ve paralel aksiyomu üzerine yaptığı çalışmalarla, astronomide ise Celali takvimini tasarlamasıyla bilim tarihine geçmiştir. Edebiyat alanında rubai türünün en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir.”
Ömer Hayyam Kimdir?
Şiirleri, edebî duruşu, fikirleri ve hayatından kesitler
Ömer Hayyam, 18 Mayıs 1048'de Horasan'ın önde gelen şehirlerinden Nişabur'da doğdu. Asıl adı Gıyaseddin Ebu'l-Feth Ömer ibni İbrahim Nişaburi olan Hayyam, çocukluğunu Nişabur'da geçirdi. İlk öğretmenleri yeteneğini fark ederek onu Horasan'ın ünlü hocası İmam Muvaffak Nişaburi'nin nezaretinde eğitime yönlendirdi. Ayrıca Zerdüşt mühtedi matematikçi Ebu Hasan Behmenyar'dan ders aldı. Nişabur'da fen, felsefe, matematik ve astronomi okuduktan sonra 1068 dolaylarında Buhara'ya gitti ve burada Ark'ın ünlü kütüphanesini sıkça ziyaret etti.
Yaklaşık 1070'te Semerkand'a taşınan Hayyam, şehrin valisi ve kadısı Ebu Tahir Abdurrahman ibn 'Alak'ın himayesinde meşhur cebir incelemesini yazmaya başladı. Karahanlı hükümdarı Şemsü'l-Mülk Nasr tarafından büyük saygıyla karşılandı. 1074-5 yıllarında Veziriazam Nizamülmülk tarafından Merv'de Sultan I. Melikşah ile buluşmaya davet edildi ve onun hizmetine girdi. İsfahan'da bir rasathane kurmakla ve Fars takviminin revizyonu için astronomik gözlemler yapmakla görevlendirildi. 1079'da yıl uzunluğunu yüksek doğrulukla ölçtü ve Celali takvimini tasarladı.
Melikşah ve vezirinin ölümünden sonra sarayda gözden düşen Hayyam, Mekke'ye hac yolculuğuna çıktı. Daha sonra yeni Sultan Sencer tarafından Merv'e davet edildi, ancak sağlığı bozulunca Nişabur'a dönmesine izin verildi. Döndüğünde münzevi bir hayat yaşadı. 4 Aralık 1131'de 83 yaşında Nişabur'da öldü ve şimdi Ömer Hayyam'ın Türbesi olan yere gömüldü.
Matematik alanında Hayyam, Öklid'in Elementlerinin varsayımlarıyla ilgili zorluklar üzerine bir yorum yazdı (Aralık 1077). Bir çemberin çeyreğinin bölünmesi üzerine ve cebirle ilgili sorunların ispatları hakkında eserler verdi. Paralel aksiyom üzerine çalışmalarıyla Öklid dışı geometrinin gelişimine öncülük etti. Kübik denklemlerin sınıflandırılması ve çözümü konusundaki çalışmalarıyla tanındı. Ayrıca binom teoremi çıkarımı ve doğal sayıların kökü üzerine kaybolan bir inceleme yazdı.
Astronomide, 33 yıllık enterkalasyon döngüsüne sahip Celali takvimini tasarladı ve bu takvim Pers takviminin temelini oluşturdu. 1079'da bir yılın uzunluğunu 365,24219858156 gün olarak ölçtü. Şair olarak rubaileriyle tanınan Hayyam'ın özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı 100 civarındadır. XIX. yüzyıldan itibaren Türkiye'de rubailerine ilgi artmış, Muallim Feyzi tarafından yapılan en eski Türkçe çeviri 1885-1886'da yayımlanmıştır. Eserleri arasında Rubâʿiyyât, Risâle fî taḳsîmi rubʿi’d-dâʾire, Risâle fi’l-berâhîn ʿalâ mesâʾili’l-cebr ve’l-muḳābele, Nevrûznâme, Zîc-i Melikşâhî gibi çalışmalar bulunur.
Öne Çıkan Şiirleri
İnsan en çok, geri dönemediği yerleri özler.