Ataol Behramoğlu

Ataol Behramoğlu, 13 Nisan 1942'de babasının askerlik görevi nedeniyle bulunduğu Çatalca'da dünyaya geldi. Azerbaycan kökenli ailesinin soyadı Gürus iken sonradan Behramoğlu olarak değiştirildi. Babası yüksek ziraat mühendisi Haydar Behramoğlu, annesi İsmet Hanım'dır. Gazeteci ve şair Nihat Behram ile diş hekimi Yusuf Turan Behram ve avukat Namık Kemal Behram'ın ağabeyidir. İlkokul üçüncü sınıfa kadar Kars'ta öğrenim gördükten sonra ilk, orta ve lise öğrenimini babasının Ziraat Müdürü olarak görev yaptığı Çankırı'da tamamladı. İlk şiirleri Ataol Gürus adıyla Yeni Çankırı, Yeşil Ilgaz ve Çağrı gibi yerel gazete ve dergilerde yayımlandı.

1960 yılında lise öğrenimini tamamlayan Behramoğlu, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden 1966'da mezun oldu. 1962'de üyesi olduğu Türkiye İşçi Partisi'nin örgütlenme çalışmalarına katıldı. Yükseköğrenimi sırasında Yapraklar, Dost, Evrim ve Ataç gibi dergilerde çıkan şiirleriyle dikkat çekti. Bu dönemin şiirlerini bir araya getiren ilk şiir kitabı Bir Ermeni General, 1965'te Ankara'da Toplum Yayınevi tarafından basıldı. Gençlik dönemi şiirlerinde Orhan Veli, Attilâ İlhan ve İkinci Yeni şiirinin ortak özellikleri etkiliydi.

Gerçek şiir kimliği 1965-1971 arasında Papirüs, Şiir Sanatı, Yeni Gerçek, Yeni Dergi ve Halkın Dostları'nda çıkan şiirleriyle oluştu. Halkın Dostları'nı İsmet Özel ve Murat Belge ile birlikte çıkarmaya başladı; ancak dergi 12 Mart askeri muhtırasının ardından kapatıldı. 1960'lar ve 1970'lerin ilk yılları boyunca Özel'le yakın bir dostluğu oldu. Bu dönemde yazdığı şiirlerde toplumcu, etkin bir edebiyat anlayışının örnekleri yer aldı. 1965'te yayımlanan Bir Gün Mutlaka adlı kitabı, 60'lı yıllar toplumcu kuşağının manifestosu niteliğindeki şiirlerden oluşuyordu. Kitaplaşan ilk çevirisi Anton Çehov'un İvanov'u 1967'de basıldı; Mihail Lermontov'dan ilk şiir çevirilerini de bu dönemde yaptı. Gerçekçi ve toplumcu şiir ilkelerine yönelerek şiirlerini yeni tema ve biçim arayışlarıyla besledi.

1970 yılında siyasi nedenlerle yurt dışına çıkan Behramoğlu, 1972'ye kadar Londra ve Paris'te yaşadı. Paris'te Louis Aragon ve Pablo Neruda ile tanıştı. Aragon'un yönetimindeki Les Lettres Françaises'de, Abidin Dino çevirisiyle, Bir Gün Mutlaka'dan bir bölüm yayımlandı. 1971'de Paris'te Théatre de Liberté'nin kuruluş çalışmalarına katıldı ve ilk oyun olan Légendes à Avénir / Geleceğe Masallar için bölümler yazdı. 1972'de kurulan Barış Derneği'nin kuruluşunda yer aldı. Sovyet Yazarlar Birliği'nin davetlisi olarak 1972'de gittiği Moskova'da yaklaşık iki yıl kaldı ve Moskova Devlet Üniversitesi'nde stajyer olarak Rus edebiyatı üzerine çalıştı. Daha önceki dönemin ürünü çevirileri (Puşkin, Bütün Hikâye ve Romanları, 1972) ve yurt dışı dönemin ürünü şiirlerden oluşan üçüncü şiir kitabı Yolculuk, Özlem, Cesaret ve Kavga Şiirleri 1974'te Türkiye'de yayımlandı.

1974'te af yasasından yararlanarak ülkeye dönen Behramoğlu, Muhsin Ertuğrul yönetimindeki İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları'nda dramaturg olarak çalışmaya başladı. 1975'te kardeşi Nihat Behram ile çıkardıkları edebiyat-kültür dergisi Militan büyük ilgi gördü. Bu dönemde Ne Yağmur... Ne Şiirler... (1976), Kuşatmada (1978), Mustafa Suphi Destanı (1979) ve Dörtlükler (1980) adlı kitapları yayımlandı. 1979'da Türkiye Yazarlar Sendikası genel sekreteri oldu. Rus asıllı Ludmila Denisenko ile evliliğinden kızı Barış o yıl dünyaya geldi.

1980 darbesi sonrasında dramaturgluk görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Ne Yağmur... Ne Şiirler...'in yeni basımının mahkemece toplatılması ve imhasına karar verilen Behramoğlu bir hafta göz hapsinde tutuldu; kitap daha sonra beraat etti. 1981'de İyi Bir Yurttaş Aranıyor başlığı altında topladığı şiirler, Türkiye'de siyasal kabare türünün ilk örneklerinden biri olarak birçok kez izleyiciye sunuldu. Aynı yıl Yunanistan'da şiirlerinden seçmeler Türkiye, Üzgün Yurdum, Güzel Yurdum adıyla yayımlandı. Dünya şairlerinden Rusça, İngilizce ve Fransızca yaptığı çevirileri Kardeş Türküler adlı kitapta topladı (1981). Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi'nin ilk çalışmalarına başladı. 1982'de Barış Derneği kurucu ve yöneticisi olarak tutuklandı, on ay tutuklu kaldı. Cezaevinde bulunduğu sırada Asya-Afrika Yazarlar Birliği 1981 Lotus Ödülü'nü kazandı. 1983'te 8 yıl hapse mahkûm edildi. 1984'te ülkeden gizlice ayrılarak Fransa'ya gitti; bir süre sonra pasaport verilmeyen ailesini de gizlice yurt dışına çıkardı.

Hayatının 1989 yılına kadar süren bu döneminde Paris Sorbonne Üniversitesi'nde Rus edebiyatı ve karşılaştırmalı edebiyat konularında lisans üstü bir çalışma yaptı. 1986'da Paris'te ressam Yüksel Aslan ile birlikte Fransızca Türk edebiyatı dergisi Anka'yı kurdu ve yönetti. Birçok ülkede katıldığı toplantılarda konuşmalar yaptı, şiirlerini okudu. Almanya'da Kızıma Mektuplar (1985) ve Türkiye, Üzgün Yurdum, Güzel Yurdum (1985) adlı şiir kitapları ile Mustafa Suphi Destanı'nın yeni bir basımı yayımlandı. Şiirlerinden Macarcaya yapılan bir seçmeler 1988'de Budapeşte'de Europa yayınevi tarafından yayımlandı. Antoloji çalışmalarına devam ederek Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi, Dünya Şiiri Antolojisi (Özdemir İnce ile birlikte) ve Çağdaş Rus Şiiri Antolojisi'ni yayımladı. Ayrıca Çehov-Bütün Oyunları (1. Cilt), şiir üstüne yazılarını bir araya getiren Yaşayan Bir Şiir (1986) ile Eski Nisan ve Bebeklerin Ulusu Yok adlı şiir kitapları yayımlandı. Hakkındaki davaların beraatla sonuçlanması üzerine Haziran 1989'da Türkiye'ye döndü.

Türkiye'ye dönüşünden sonra Pendik Belediyesi'nde kültür danışmanlığı, ardından Simavi Yayınları'nda editörlük yaptı. 90'lı yıllarda Sevgilimsin (1993) adlı şiir kitabını ve çeşitli yazılarını bir araya getiren İki Ateş Arasında (1989), Nâzım'a Bir Güz Çelengi (1989), Mekanik Gözyaşları (1990) ve Şiirin Dili-Ana Dil (1997) yayımlandı. Aziz Nesin ile ilgili anılarını Aziz Nesin'li Fotoğraflar (1995); yurt dışı gezi yazılarını Başka Gökler Altında (1996) adlı kitaplarda topladı. Vera Tulyakova'nın anılarından ve Nâzım Hikmet'in şiirlerinden oluşturduğu Mutlu ol Nâzım adlı bir oyunu; belgesel bir oyun çalışması olan Lozan adlı eseri vardır. 1995'te Türkiye Yazarlar Sendikası Genel Başkanı seçilen şair, bu görevi 1999'a kadar iki dönem sürdürdü. 2002'de Türkiye P.E.N. Yazarlar Derneği Dünya Şiir Günü Büyük Ödülü'nü aldı. 2008 yılında şiirlerinden geniş bir seçmeler Amerika Birleşik Devletleri'nde yayınlandı; aynı yıl kendisine Rusya Federasyonu'nca uluslararası Puşkin Nişanı verildi.

1992'de İstanbul Üniversitesi'nde başladığı Rus Dili ve Edebiyatı öğretim üyeliğini 2003'te aynı üniversitede doçent, 2009'da Beykent Üniversitesi'nde profesör olarak sürdürdü. İstanbul Aydın Üniversitesi öğretim kadrosunda yer aldı ve Cumhuriyet gazetesinde köşe yazarlığı yaptı; KAFA Dergisi'nde yazıları bulundu. 2015 yılının Nisan ayında Behramoğlu'nun 50. sanat yılı sebebiyle İzmir Büyükşehir Belediyesi iki konser düzenledi. 2016 yılında Beşiktaş Belediyesi, Ataol Behramoğlu'nun heykelini Beşiktaş'taki Şairler Sofası'na dikti.